Analisis Sistem Penggiliran Ketua Menteri Sabah: Pelaksanaan, Impak, dan Pembubaran

 Analisis Sistem Penggiliran Ketua Menteri Sabah: Pelaksanaan, Impak, dan Pembubaran

1.0 Pengenalan: Konsep dan Rasional Sistem Penggiliran

Sistem penggiliran Ketua Menteri Sabah merupakan satu eksperimen politik yang signifikan dalam sejarah tadbir urus Malaysia. Diperkenalkan oleh Barisan Nasional (BN) selepas pelantikan Tun Sakaran Dandai sebagai Ketua Menteri kelapan, sistem ini direka sebagai satu formula strategik untuk mengagihkan kuasa eksekutif secara formal di antara tiga blok etno-politik utama Sabah, bagi meredakan persaingan antara parti komponen BN selepas pilihan raya 1994 yang sengit. Ia bertujuan untuk menstabilkan kerajaan negeri melalui satu mekanisme perkongsian kuasa yang terstruktur, sekali gus mengakhiri era ketidaktentuan politik yang sering melanda negeri tersebut.

Mekanisme asas sistem penggiliran ini dibina di atas tiga prinsip utama yang mencerminkan realiti demografi dan politik Sabah:

• Tujuan Utama: Matlamat teras sistem ini adalah untuk mewujudkan perkongsian kuasa yang adil dan saksama antara tiga komuniti etnik utama di Sabah.

• Kumpulan Etnik Terlibat: Jawatan Ketua Menteri diperuntukkan secara bergilir kepada wakil daripada komuniti Bumiputera Islam, Bumiputera bukan Islam (merangkumi kaum Kadazandusun Murut), dan kaum Cina.

• Tempoh Perkhidmatan: Setiap Ketua Menteri yang dilantik di bawah sistem ini dijadualkan untuk berkhidmat selama tempoh dua tahun sebelum menyerahkan jawatan kepada wakil daripada kumpulan etnik seterusnya.

Sistem yang unik ini membawa Sabah ke dalam satu fasa baharu, di mana kepimpinan negeri silih berganti dalam tempoh yang singkat. Analisis kronologi kepimpinan era ini mendedahkan bukan sahaja kejayaan tetapi juga cabaran-cabaran yang wujud dalam pelaksanaan model perkongsian kuasa ini.

2.0 Era Penggiliran: Analisis Kronologi Kepimpinan (1994-2003)

Bahagian ini akan mengkaji secara terperinci setiap Ketua Menteri yang berkhidmat di bawah sistem penggiliran dari tahun 1994 hingga 2003. Analisis kronologi ini bukan sahaja menjejaki peralihan kuasa tetapi juga mendedahkan corak kestabilan, konflik dalaman, dan cabaran-cabaran yang menguji daya tahan sistem tersebut sepanjang pelaksanaannya. Terdapat tujuh tokoh yang memegang jawatan ini dalam tempoh tersebut, masing-masing dengan pengalaman dan legasi tersendiri.

2.1 Tun Sakaran Dandai (Bumiputera Islam)

Tun Sakaran Dandai merupakan Ketua Menteri pertama yang dilantik di bawah sistem penggiliran. Walau bagaimanapun, tempoh perkhidmatan beliau adalah sangat singkat, iaitu hanya selama lapan bulan. Beliau meletakkan jawatan berikutan beberapa keputusan kontroversi, termasuk apa yang disebut sebagai "isu MP3 ICB". Selepas melepaskan jawatan Ketua Menteri, beliau telah dilantik sebagai Yang di-Pertua Negeri Sabah. Pelantikan dan peletakan jawatan beliau yang pantas menandakan permulaan yang goyah bagi sistem ini, membayangkan bahawa kestabilan yang dijanjikan tidak akan mudah dicapai.

2.2 Datuk Seri Panglima Salleh Said Keruak (Bumiputera Islam)

Menggantikan Tun Sakaran, Datuk Seri Panglima Salleh Said Keruak menyambung penggiliran bagi kuota Bumiputera Islam, mentadbir kerajaan negeri selama kurang daripada 18 bulan. Tempoh pentadbiran beliau menjadi titik ujian genting bagi sistem penggiliran apabila berlakunya percubaan terancang dari dalam UMNO sendiri untuk memansuhkan dasar tersebut. Episod ini mendedahkan keretakan awal dalam konsensus Barisan Nasional mengenai sistem ini, di mana komponen utama parti (UMNO) mula mempersoalkan formula yang telah dijanjikan kepada rakan-rakan komponennya.

2.3 Datuk Yong Teck Lee (Cina)

Sebagai wakil bagi kuota kaum Cina, Datuk Yong Teck Lee berkhidmat sebagai Ketua Menteri kesepuluh selama tempoh penuh dua tahun. Beliau memainkan peranan yang sangat penting dalam menentukan nasib sistem penggiliran. Apabila cadangan pembatalan sistem itu diserahkan kepadanya untuk membuat keputusan, beliau memilih untuk meneruskannya. Tindakan beliau ini secara jelas mendedahkan konflik kepentingan yang meruncing, di mana pertimbangan politik peribadi mengatasi mandat kolektif gabungan yang digambarkan dengan peribahasa "harapkan pagar, pagar makan padi".

2.4 Tan Sri Bernard Dompok (Bumiputera bukan Islam)

Tan Sri Bernard Dompok, yang mewakili kuota Bumiputera bukan Islam, mempunyai tempoh perkhidmatan yang paling singkat, iaitu hanya selama tujuh bulan. Penamatan perkhidmatannya berlaku bukan disebabkan oleh politik dalaman tetapi kerana beliau tewas di kerusinya sendiri dalam Pilihan Raya Negeri 1999. Insiden ini menzahirkan satu kelemahan yang tidak dijangka dalam reka bentuk sistem penggiliran: garis masanya bukan sahaja terdedah kepada percaturan politik dalaman, tetapi juga kepada realiti pilihan raya yang boleh mengganggu kitaran kepimpinan yang dirancang.

2.5 Datuk Osu Haji Sukam (Bumiputera Islam)

Berikutan Pilihan Raya Negeri 1999, Datuk Osu Haji Sukam dilantik sebagai Ketua Menteri Sabah yang ke-12. Beliau berkhidmat selama tempoh penuh dua tahun dari 1999 hingga 2001. Semasa pentadbirannya, beliau telah melantik Datuk Musa Aman untuk menyertai kabinet negeri sebagai Menteri di Jabatan Ketua Menteri. Pelantikan Datuk Musa Aman ke dalam kabinetnya merupakan satu langkah strategik yang secara tidak langsung menyediakan landasan bagi peralihan kuasa seterusnya, yang akhirnya akan mengubah landskap politik Sabah secara drastik.

2.6 Tan Sri Chong Kah Kiat (Cina)

Tan Sri Chong Kah Kiat merupakan Ketua Menteri ke-13, memegang jawatan selama dua tahun dari 2001 hingga 2003 bagi memenuhi kuota kaum Cina. Pentadbirannya memberikan tumpuan kepada usaha menangani masalah Pendatang Tanpa Izin (PTI). Walau bagaimanapun, tempoh perkhidmatannya juga dicemari oleh kontroversi berkaitan projek pembinaan patung dewa Mazu di Kudat, yang mencetuskan perseteruan antara beliau dengan Datuk Musa Aman. Perseteruan ini menjadi petanda jelas tentang ketegangan dalaman yang akan memuncak dan akhirnya menyumbang kepada rombakan semula formula perkongsian kuasa BN.

2.7 Datuk Seri Panglima Musa Aman (Bumiputera Islam)

Datuk Seri Panglima Musa Aman dilantik sebagai Ketua Menteri ke-14 pada April 2003, menjadi tokoh terakhir yang memegang jawatan di bawah kerangka sistem penggiliran bagi memenuhi kuota Bumiputera Islam. Pelantikan beliau menandakan fasa peralihan, di mana tempoh perkhidmatan beliau bermula sebagai sebahagian daripada kitaran sistem, tetapi akhirnya membawa kepada pembubaran sistem itu sendiri dua tahun kemudian.

Siri kepimpinan yang silih berganti ini, masing-masing dengan cabaran uniknya, akhirnya mendedahkan kelemahan struktur dalam sistem penggiliran itu sendiri, yang akan dibincangkan secara terperinci seterusnya.

3.0 Cabaran dan Kontroversi Utama Sistem Penggiliran

Walaupun sistem penggiliran diperkenalkan dengan niat murni untuk mencapai kestabilan melalui perkongsian kuasa, pelaksanaannya tidak terlepas daripada pelbagai cabaran dan kontroversi yang menguji daya tahannya. Isu-isu ini bukan sahaja mengganggu kelancaran pentadbiran tetapi juga mendedahkan kerumitan politik dalaman parti pemerintah.

1. Percubaan Pembatalan Dasar Semasa era pentadbiran Datuk Seri Panglima Salleh Said Keruak, terdapat satu gerakan yang kuat untuk memansuhkan sistem penggiliran. Usaha ini dilaporkan didorong oleh tokoh-tokoh seperti Timbalan Perdana Menteri ketika itu, Dato' Seri Anwar Ibrahim. Alasan yang diberikan adalah kekalahan tipis Barisan Nasional dalam pilihan raya 1994 dianggap sebagai isyarat penolakan rakyat terhadap dasar tersebut. Walau bagaimanapun, campur tangan Perdana Menteri Tun Dr. Mahathir Mohamad, yang pada ketika itu berada di Tokyo, telah memberikan arahan tegas untuk meneruskan dasar tersebut, sekali gus mematahkan percubaan pembatalan itu.

2. Ketidaktentuan Tempoh Perkhidmatan Rancangan asal bagi setiap Ketua Menteri untuk berkhidmat selama dua tahun jarang sekali dapat dipatuhi sepenuhnya. Tempoh perkhidmatan sebenar beberapa Ketua Menteri jauh lebih singkat: Tun Sakaran Dandai (8 bulan), Datuk Seri Panglima Salleh Said Keruak (kurang 18 bulan), dan Tan Sri Bernard Dompok (7 bulan). Tempoh yang singkat dan tidak menentu ini memberi kesan kepada kesinambungan dasar dan perancangan jangka panjang, mewujudkan persepsi ketidakstabilan pentadbiran.

3. Konflik Kepentingan dan Politik Dalaman Salah satu kelemahan terbesar sistem ini terdedah apabila keputusan untuk membatalkannya diserahkan kepada Datuk Yong Teck Lee. Sebagai individu yang bakal menjadi Ketua Menteri seterusnya jika sistem itu diteruskan, beliau berada dalam kedudukan konflik kepentingan yang jelas. Keputusannya untuk meneruskan sistem itu secara langsung menghakis prinsip membuat keputusan secara kolektif dalam gabungan, membuktikan bahawa kepentingan peribadi dan parti boleh mengatasi matlamat strategik formula perkongsian kuasa tersebut.

Cabaran-cabaran ini akhirnya menyumbang kepada persepsi bahawa sistem tersebut, walaupun inklusif, adalah tidak praktikal untuk jangka masa panjang, membuka jalan kepada penamatannya dan kemunculan fasa politik baharu di Sabah.

4.0 Pembubaran Sistem dan Era Pasca-Penggiliran

Titik perubahan dalam politik Sabah tiba bukan semasa pelantikan Datuk Musa Aman pada April 2003, tetapi dua tahun selepas itu apabila sistem penggiliran secara rasminya dibubarkan. Pembubaran ini, yang berlaku semasa pentadbiran beliau, boleh dilihat sebagai kemuncak kepada tekanan dan konflik dalaman yang telah lama wujud, seperti perseteruan antara Tan Sri Chong Kah Kiat dengan Datuk Musa Aman. Langkah ini merupakan satu anjakan strategik ke arah model kepimpinan yang lebih terpusat dan membawa Sabah ke fasa baharu yang dicirikan oleh kestabilan kepimpinan yang lebih berpanjangan.

Perbezaan antara kedua-dua era ini adalah amat ketara:

Ciri-ciri	Era Sistem Penggiliran (1994-2003)	Era Pasca-Penggiliran (Selepas 2003)
Kekerapan Lantikan	Kerap, dengan majlis angkat sumpah berlaku hampir setiap dua tahun atau kurang.	Stabil, dengan seorang Ketua Menteri memegang jawatan untuk tempoh yang lama.
Tempoh Jawatan CM	Singkat, dengan tempoh perkhidmatan antara 7 bulan hingga 2 tahun.	Panjang, dengan Datuk Musa Aman berkhidmat selama lebih daripada 10 tahun.
Implikasi Persepsi	Rakyat dilaporkan "penat melihat majlis angkat sumpah" yang kerap, menandakan ketidakstabilan.	Kestabilan kepimpinan yang berpanjangan dilihat sebagai satu perubahan positif.

Pembubaran sistem ini membolehkan Datuk Musa Aman meneruskan khidmatnya sebagai Ketua Menteri Sabah untuk tempoh melebihi satu dekad. Beliau berjaya menjadi ketua menteri yang paling lama berkhidmat, sekaligus mengatasi rekod yang sebelum ini dipegang oleh tokoh-tokoh seperti Tun Datu Mustapha Datu Harun, Tan Sri Harris Salleh, dan Datuk Seri Panglima Joseph Pairin Kitingan.

Peralihan daripada sistem penggiliran kepada kepimpinan tunggal yang stabil bukan sahaja mengubah dinamika pentadbiran tetapi juga membentuk legasi politik yang unik bagi Sabah.

5.0 Rumusan: Legasi dan Keunikan Politik Sabah

Sistem penggiliran Ketua Menteri, walaupun dilaksanakan dalam tempoh yang relatif singkat, telah meninggalkan legasi yang mendalam dan signifikan. Ia kekal sebagai satu bab penting yang menonjolkan beberapa keunikan landskap politik Sabah yang tidak dapat ditandingi oleh negeri-negeri lain di Malaysia. Eksperimen perkongsian kuasa ini, dengan segala kejayaan dan kegagalannya, mendedahkan ciri-ciri unik tadbir urus di negeri ini.

Beberapa pemerhatian akhir menggariskan keunikan tersebut:

• Kepadatan Kepimpinan: Dalam tempoh 14 tahun di bawah sistem penggiliran, jumlah Ketua Menteri yang dilantik adalah lebih ramai berbanding gabungan tempoh 27 tahun sebelumnya. Ini menunjukkan betapa pesatnya peralihan kuasa berlaku dalam era tersebut.

• Keterangkuman Kaum: Sabah merupakan satu-satunya negeri di Malaysia di mana jawatan Ketua Menteri pernah disandang oleh pemimpin daripada semua komuniti etnik utama. Sejarah mencatatkan tiga pemimpin dari kaum Kadazandusun Murut (termasuk Tun Fuad Stephens, Joseph Pairin Kitingan, dan Bernard Dompok), tiga pemimpin dari kaum Cina (termasuk Peter Lo Sui Yin, Yong Teck Lee, dan Chong Kah Kiat), dan tujuh pemimpin dari Bumiputera Islam.

• Fakta Sejarah Unik: Sejarah politik Sabah turut mencatatkan peristiwa luar biasa di mana individu yang sama, iaitu Tun Fuad Stephens, telah dilantik sebagai Ketua Menteri sebanyak dua kali pada era yang berbeza, iaitu pada tahun 1963 dan 1976.

Kesimpulannya, sistem penggiliran Ketua Menteri, walaupun tidak lagi diamalkan, kekal sebagai satu testimoni kepada dinamika perkongsian kuasa yang kompleks dan sentiasa berubah di Sabah. Ia mencerminkan usaha berterusan untuk mencari formula terbaik bagi mentadbir sebuah negeri yang kaya dengan kepelbagaian kaum, budaya, dan aspirasi politik.